7 Lessen

Van oppervlakkigheid moet de vooraanstaande Amerikaanse filosoof Daniel Dennett niets hebben. Bij retorische vragen of bij het woord ‘ongetwijfeld’, gaan alarmbellen rinkelen. Dennett leerde van zijn confrontaties met filosofen en gelovigen. In zijn nieuwste boek ‘Intuition Pumps and Other Tools for Thinking’ geeft hij ze prijs. The Guardian vatte zijn zeven lessen samen:

1. Leer van fouten ‘Met de kennis van nu…’ Het lijkt volgens Dennett op de reflectie van een idioot, maar wie zoiets zegt, staat op de drempel van genialiteit. “Wij mensen zijn trots op onze intelligentie, en een van de kenmerken is dat we terug kunnen denken aan onze vorige gedachte en daarop kunnen reflecteren.

2. Respecteer een tegenstander Muggenziften is niet relevant voor de zaken waar het echt om draait. Om tot een vruchtbare uitwisseling van kennis en argumenten te komen, leent Dennett vier regels van de sociaal psycholoog Anotol Rapoport.

  • Probeer de positie van je opponent zodanig neer te zetten dat je tegenstander zegt: dank je, had ik het maar zo duidelijk gebracht.
  • Wijs op standpunten waarover overeenstemming bestaat
  • Benoem wat je leert van je opponent
  • Dan valt kritiek in vruchtbare aarde.

3. Ongetwijfeld Wie ‘ongetwijfeld’ gebruikt, is minder zeker van zijn zaak dan het lijkt. Dat is goed te zien in essays, vooral als de auteur een filosoof is. Zoek op ‘ongetwijfeld’ of als het een Engelse tekst is op ‘surely’ en de kans is groot dat je een zwak punt in de argumentatie hebt gevonden. Waarom? Omdat het de grens markeert van hetgeen de auteur zeker weet en waarvan hij hoopt dat zijn lezers dat ook zeker weten.

Bij ‘ongetwijfeld’ ziet de auteur af van bewijsvoering, argumentatie of verdere uitleg en hoopt hij dat zijn ‘kale bewering’ voldoende is om als waarheid te worden aangenomen.

4. Beantwoord retorische vragen Net als ‘ongetwijfeld’ is de retorische vraag de kortste route naar het eigen gelijk. Het antwoord op een retorische vraag is zo duidelijk, dat je het antwoord niet eens durft te geven. Dennett geeft een tip. “Zodra je een retorische vraag ziet, probeer dan voor jezelf een niet voor de hand liggend antwoord te geven. Vind je een goede, geef dan je antwoord en verras je gesprekspartner.

 5. Houd het simpel Deze regel staat in het Engels bekend als ‘het scheermes van Occam’, de Engelse filosoof uit de 14e eeuw. De gedachte erachter is dat je geen gecompliceerde, extravagante theorie moet verzinnen als er ook een eenvoudigere verklaring is.

Het mes van Occam wordt ook wel eens gebruikt om het bestaan van god als schepper van het universum aan te tonen. Die theorie is immers eenvoudiger dan de alternatieven. Maar dat is volgens Dennett een verkeerde toepassing van het scheermes, dat toch vooral een vuistregel is. “Het vooruitzicht om de regel te veranderen in een metafysisch principe of het fundament van rationaliteit die het gewicht kan dragen van het godsbewijs of de weerlegging daarvan is belachelijk. Het zou hetzelfde zijn als een stelling van de kwantummechanica te weerleggen door aan te tonen dat het in strijd is met het axioma: ‘leg niet al je eieren in 1 mandje’.

6. Vermijd troep 90 Procent is troep. Of het nu gaat om filosofieboeken, poëzie, televisieseries of theater. Laat de rotzooi links liggen en besteed je tijd aan het beste dat er is, aan de prijswinnaars en de vlaggenschepen.

7. Vermijd oppervlakkigheid Diepzinnigheid lijkt belangrijk en waar, maar bereiken dit effect door hun dubbelzinnigheid, bijvoorbeeld ‘liefde is slechts een woord’. Maar liefde vind je niet in een woordenboek.